Ðề tài: Nghệ thuật của pháp y

Tweet

Nghệ thuật của pháp y (phần III)

Chiều tối 1/10/1993, Polly Klaas mời hai bạn gái tới dự tiệc tại nhà riêng ở Petaluma, California. Về khuya, 3 cô bé chơi đùa trong phòng của Polly, cố gắng không tạo ra tiếng ồn vì biết mọi người trong nhà đã ngủ. Bỗng một gã thanh niên lừng lững, đầy mùi rượu xuất hiện với một con dao trên tay. Hắn đột nhập qua đường cửa sổ.

Polly Klaas.

Hung thủ đội một chiếc khăn thêu hoa quanh đầu, xách Polly ra khỏi nhà. Hai người bạn chỉ còn biết gọi điện cho cảnh sát.

Tại hiện trường, các điều tra viên phát hiện dấu vân tay của kẻ tấn công. Dựa vào miêu tả của hai cô gái và hơn 900 mẫu chân dung của mình, nhà khoa học pháp y Ralph Pata đã dựng lên bức chân dung của tên tội phạm. Tuy nhiên, cả tuần sau đó, cảnh sát vẫn không sao có được thêm manh mối để giải quyết vụ án.

Nhà hình sự pháp y Jeanne Boylan vào cuộc. Cô là người có khả năng tuyệt vời trong việc trấn an các nạn nhân còn hoảng hốt sau khi vụ án xảy ra, giúp họ nhớ lại những chi tiết về kẻ phạm tội. Làm được vậy bởi chính cô cũng từng là nạn nhân của một vụ bạo hành. Boylan phát triển một kỹ thuật khác với việc vẽ ảnh của kẻ tình nghi. Chân dung mà cô dựng lên thường nhờ vào việc khai thác nhân chứng từ góc độ tâm lý. Cô đặt ra nhiều câu hỏi mà các nhà hình sự pháp y khác cũng không bao giờ nghĩ tới. Boyland bỏ qua những miêu tả quá cụ thể và chi li về nhân diện, chỉ tập trung vào cảm giác mà các nét mặt tạo ra.

Phương pháp của Boylan nhấn mạnh việc khắc phục cảm giác nghi ngại của nhân chứng về độ chính xác trong miêu tả của họ. Họ muốn giúp đỡ cảnh sát, nhưng sự lo lắng của cảnh sát rất dễ lây sang họ, đặc biệt trong trường hợp nạn nhân của các vụ bắt cóc vẫn còn sống.

Trong vụ án của Polly, Boylan nói chuyện với 2 nhân chứng về các chủ đề thông thường hợp với lứa tuổi của các em và thêm vào đó một ít câu hỏi về vụ án. Cách hỏi chuyện đó tạo cho hai cô bé cảm giác yên tâm, giúp các em hồi tưởng chính xác những ấn tượng về hình dạng của kẻ tấn công. Boylan cũng tránh hỏi về những nét cụ thể trên mặt của kẻ tấn công vì đó là điều rất khó đối với một người bình thường. Phải mất rất nhiều thời gian cho những buổi nói chuyện như vậy, cuối cùng cô cũng đưa ra được một bức chân dung có nhiều đặc điểm cụ thể và rõ ràng hơn hẳn so với bức chân dung được tạo ra trước đó.

Ảnh dựng về chân dung của Richard Allen Davis.

Ngày 4/12/1993, Richard dẫn cảnh sát tới nơi hắn vứt xác của Polly. Tháng 6/1996, hắn bị buộc 8 tội bao gồm bắt cóc và giết người cấp độ một và bị kết án tử hình.

Ảnh thật của Richard Allen Davis

Nhưng thành công lớn nhất của Boylan lại không dẫn tới việc bắt giữ tên tội phạm. Năm 1994, cảnh sát Mỹ đau đầu về việc trong suốt 15 năm liền, một tên tội phạm đã giết 3 người và làm bị thương 29 người khác, mà vẫn nhởn nhơ ngoài vòng pháp luật. Năm 2001, Boylan được cảnh sát mời tới để hỗ trợ công tác điều tra. Tài năng của cô đã giúp các nhân chứng nhớ lại chính xác những gì họ nhìn thấy cách đó đã lâu. Bức chân dung do Boylan phác họa đã giúp cảnh sát bắt được Ted Kaczynski, dù tên sát nhân đã tự làm gãy mũi mình để thay đổi nhân dạng, hòng trốn thoát.
Ngoài những hình vẽ, các nhà khoa học pháp y còn có thể tạo ra những bức tượng căn cứ vào các chứng cứ và lời miêu tả của nhân chứng. Nổi bật trong số họ về khả năng này là nhà hình sự pháp y Karen T. Taylor.

Tái tạo cả một khuôn mặt



Karen T. Taylor.

Trong suốt 18 năm, Karen T. Taylor, tác giả của cuốn sách "Nghệ thuật pháp y", là nhân viên của Sở An sinh Xã hội bang Texas (DPS). Trước đó, cô đã học điêu khắc tại Bảo tàng tượng sáp Madame Tussaud (London) trong suốt 3 năm. Cho đến năm 1981, công việc của Taylor tại DPS là làm những tấm biển báo an toàn dùng trong giao thông và một số công việc khác.

Một hôm, cảnh sát tới tìm Taylor và nhờ cô hợp tác với họ trong việc xây dựng ảnh nhận diện một tên tội phạm. Taylor được sắp xếp nói chuyện với một bé gái 8 tuổi, là nhân chứng của vụ tai nạn xe cộ đã gây ra cái chết của người anh họ. Cô đã kịp nhìn thấy người lái xe và miêu tả chính xác khuôn mặt hắn. Nhờ bức chân dung mà Taylor tạo ra qua lời kể của cô bé, cảnh sát bắt được tên tội phạm. Đó là thành công đầu tiên của Taylor trong nghề nghiệp mới và là bước khởi đầu thuận lợi cho những đột phá của cô sau này.
[Xin lỗi, chỉ có thành viên mới thấy link. ]

Xuân Tùng dịch

Tweet

Nghệ thuật của pháp y (phần IV)

Những vụ án Taylor tham gia điều tra ngày càng phức tạp hơn. Cô dần nhận ra yêu cầu đặc biệt của việc thẩm vấn các nhân chứng còn ở trong trạng thái sốc sau khi chứng kiến những sự kiện bi thảm là phải tiếp cận một cách nhẹ nhàng và tế nhị.

Ảnh dựng về một tên tội phạm.

Taylor nói: “Công việc của nhà khoa học pháp y rất phức tạp và dễ bị người ngoài coi thường, đặc biệt là việc vẽ lại chân dung của kẻ tình nghi. Việc phỏng vấn nạn nhân trong một sự kiện bi thảm và dựng lại được phần trí nhớ cùng với ấn tượng của họ là vô cùng khó khăn. Phải hết sức thận trọng khi làm điều đó. Thường thì trí nhớ của nhân chứng ghi lại các khuôn mặt cùng với những tình cảm của họ lúc chứng kiến sự kiện. Công việc của các nhà pháp y là phải lần ngược quá trình mã hoá những cảm xúc ấy để tìm ra nhân dạng chính xác của kẻ tình nghi".

Ảnh thật của kẻ tội phạm ngoài đời.

Thoạt đầu Taylor tập hợp thông tin bởi cô muốn biết chính xác vai trò của người đó trong vụ án (là nhân chứng hay nạn nhân). Kèm theo là mức độ của những xúc cảm mà họ phải gánh chịu khi chứng kiến vụ án. Taylor cũng tìm hiểu xem kẻ tình nghi có cùng nhóm chủng tộc với người làm chứng hay không, vì đó là căn cứ để biết mức độ chính xác trong miêu tả của họ về đối tượng. Ngoài ra, cũng cần hiểu liệu người làm chứng có nhận thức được đầy đủ về công việc làm chứng của mình. Nói tóm lại, mỗi cuộc phỏng vấn nhân chứng của một vụ án đều gắn liền với nó một hoàn cảnh cụ thể. Taylor phải cẩn thận cân nhắc loại câu hỏi sẽ đưa ra cho các nhân chứng để họ có được sự cân đối trong miêu tả và cảm nhận.

Đầu tiên, để các nhân chứng miêu tả câu chuyện theo cách riêng của họ, cô đưa ra những câu hỏi về nhận thức. Sau đó, cô đi sâu vào những câu hỏi đã được chọn lọc kỹ để lấy thêm thông tin phụ. Chẳng hạn như:

- Nhân chứng đã nhìn thấy kẻ tình nghi trong bao lâu ?
- Nhân chứng đã nhìn thấy kẻ tình nghi cách đây bao lâu?
- Điều kiện của ánh sáng mặt trời lúc đó như thế nào?
- Nhân chứng cách kẻ tình nghi hay nơi xảy ra sự việc bao xa?
- Có vật gì cản trở trong góc nhìn của nhân chứng?

Từ những câu hỏi trên, Taylor từng bước xây dựng chân dung của kẻ tình nghi.

Dù có nhiều phần mềm giúp Taylor làm những công việc như nêu ở trên, cô không tin rằng chúng có thể hoạt động tốt ngang với khả năng cảm nhận của con người. Cô nói: "Các phần mềm máy tính được tạo ra để phác họa chính xác một đôi mắt, mũi hay miệng dựa vào các chi tiết tỉ mỉ. Nhưng một người bình thường không ghi nhớ các đặc điểm cụ thể theo kiểu như vậy. Họ chỉ nhớ các chi tiết đó theo từng hoàn cảnh, và thường là họ bỏ qua phần tương quan giữa các bộ phận trên khuôn mặt. Tôi biết có những vụ trong đó cảnh sát dùng tới các chương trình máy tính kỹ thuật cao với rất nhiều lựa chọn. Chính vì có nhiều lựa chọn như vậy mà người làm chứng bị nhầm lẫn, vì rằng không mấy người trong số họ có kiến thức về nhân diện học và sự sắp xếp của cả khuôn mặt. Tôi cho rằng, quan trọng hơn cả là cái “vẻ” mà khuôn mặt kẻ tình nghi tạo ra trong cảm giác của những người làm chứng. Chúng ta phải hỏi đúng câu hỏi với đúng liều lượng cần thiết".

Và chẳng bao lâu sau đó, Taylor phải đảm nhiệm một công việc mới: vẽ chân dung của những xác chết.

Cảnh sát yêu cầu cô phác thảo chân dung của những người đã chết từ những ảnh chụp thi thể của họ. Để làm được việc ấy, Taylor cho biết: “Tôi phải đọc rất nhiều sách chuyên ngành pháp y, nói chuyện với nhiều nhà nhân chủng học để hiểu rõ những biến dạng xảy ra trên xương mặt người sau khi chết. Thi thể thường được tìm ra trong những tình trạng khác nhau, ngay sau khi họ bị giết hay khi toàn bộ thân người đã phân huỷ, chỉ còn lại xương. Tình trạng của xác chết phụ thuộc vào quãng thời gian giữa lúc xảy ra án mạng cho đến lúc xác của họ được phát hiện và điều kiện thời tiết của nơi đó. Ngoài ra, còn nhiều nhân tố khác cần phải tính đến, chẳng hạn như hoạt động của các loại sâu bọ và động vật. Các nhà điều tra pháp y phải thường xuyên chú ý tới các ảnh chụp".

Trong một số trường hợp dưới đây các nhà hình sự pháp y phải sử dụng tranh vẽ:

- Đối tượng tự tử và bị giết.
- Đối tượng bị giết trong những tình huống khủng khiếp và làm biến dạng khuôn mặt.
- Đối tượng bị chết đuối hay bị tai nạn thuyền bè, xác bị ngâm lâu dưới nước.

Trong nhiều trường hợp, vì các bức ảnh chụp xác chết chưa đủ nên cảnh sát thường dùng các bức phác thảo mặt của người chết khi còn sống để tìm ra các thông tin về đối tượng. Một người bình thường sẽ nhận ra đặc điểm của người mình quen tốt hơn thông qua bức phác hoạ. Ngoài ra, từ xác chết, cảnh sát còn có thể phát hiện ra những thông tin khác về người đã chết như đặc điểm trên cơ thể, tình hình bệnh lý hay đặc điểm của răng.
[Xin lỗi, chỉ có thành viên mới thấy link. ]

Xuân Tùng dịch

Tweet

Nghệ thuật của pháp y (phần V)

Những bức vẽ nhiều khi có hiệu quả hơn hẳn so với ảnh chụp vì họa sĩ có thể thêm vào khuôn mặt trong tranh một số đặc điểm riêng theo ý muốn. Nhiều trường hợp, nét thêm vào làm biến dạng khuôn mặt, nhưng bức ảnh lại trở nên sống động hơn và gợi nhớ tốt hơn cho những người làm chứng.

Taylor giải thích: “Việc vẽ lại người đã chết như khi họ còn sống là một thách thức lớn vì thông thường khuôn mặt của một người hiện lên trong trí nhớ của một người khác thường ở dạng động chứ không phải ở dạng tĩnh. Khuôn mặt tái tạo phải thật sinh động, và tôi coi đó là phần việc khó nhất”.

Tuy nhiên, nghệ thuật pháp y không chỉ đơn giản là vẽ lại. Taylor từng thực hiện một bức tượng điêu khắc miêu tả chính xác khuôn mặt ở cả 3 chiều từ một bộ xương sọ. Vì thế, cô đã phải tới học Betty Pat Gatliff.

Ảnh dựng lại của Gatliff dựa vào xương sọ của nạn nhân.

Gatliff từng có thâm niên thực hiện các hình mẫu kỹ thuật trong hải quân, sau đó là 20 năm vẽ tranh minh họa, phục vụ ngành y tế của không quân. Bà thường làm việc cho nhà nhân chủng học, Tiến sĩ Clyde Snow. Chính những kinh nghiệm trong ngành điêu khắc đã giúp bà trở thành người hỗ trợ cho các chuyên gia pháp y.

Công việc đầu tiên của Gatliff là tái tạo một khuôn mặt cho cảnh sát vào năm 1967. Lúc đó, bà hợp tác với Snow để phác họa chân dung của một lính hải quân bị chết mà không xác định được danh tính. Trong 3 thập kỷ sau đó, Gatliff tham gia giúp đỡ cảnh sát trong khoảng hơn 200 vụ án với công việc chính là tạo ra các bức tượng người dựa vào xác của họ. 9 người trong số đó là nạn nhân của vụ án kẻ giết người hàng loạt nổi tiếng với biệt danh "Thằng hề".

Ảnh thật của nạn nhân.

Các bước thông thường trong công việc của Gatliff là tạo ra bề mặt nền của bức tượng dựa vào cấu trúc xương sọ, bề dày dự tính của các cơ, lượng mỡ của cơ thể và những dự tính khác về da và các cơ nối. Để làm việc đó, bà phải dựa vào sơ đồ cơ từ phía ngoài vào đến phía trong mà các nhà nhân chủng học thường dùng. Khi đã biết lớp “da thịt” cần có độ dày khoảng bao nhiêu, bà sẽ dùng những mốc đánh dấu độ dày của chúng. Sau đó, bà tạo ra lớp phủ bằng đất sét trên khuôn mặt để tượng trưng cho từng phần ấy.

Có rất nhiều cách để phát triển những nét tiêu biểu mang tính đại diện của cá tính con người trên khuôn mặt một bức tượng. Vì các mô và phần xương sụn luôn bị phân hủy sớm nên Gatliff thường phải tìm cách dự tính số đo của các bộ phận trên mặt, chẳng hạn như mũi. Bà nói: “Về bề ngang của mũi thì chúng tôi dựa vào bề rộng của lỗ mũi. Sau đó, chúng tôi tăng nó lên khoảng 5milimét ở mỗi bên để ước lượng chiều rộng thật sự. Phép chiếu đơn giản nhất là căn cứ vào phần xương mũi ngay ở phía dưới thành vách ngăn. Sau đó nhân chỉ số này với 3. Rồi thực hiện phép quy chiếu để đo chiều dài của xương mũi, nếu chiều dài bằng 8 thì con số cần có là 24. Tóm lại, chúng tôi sử dụng đồng thời hai cách là đo chiều rộng và quy chiếu. Khi nối chúng lại với phần sống mũi thì chiếc mũi coi như đã hoàn thành. Trong suốt 30 năm nay, công thức này cho kết quả rất chính xác”.
Để hoàn thành khuôn mặt bức tượng, Gatliff thêm vào khuôn mặt đôi mắt. Nếu như tìm thấy vài sợi tóc ở xác chết, bà sẽ tạo ra một mái tóc nhân tạo có cùng màu và độ dày của sợi tóc. Bức tượng của bà coi như đã hoàn thành và đến phần việc của thợ chụp ảnh.

Ngoài công việc chuyên môn, Gatliff còn mở các lớp dạy về kỹ năng pháp y. Taylor đã tham gia vào một trong các lớp học đó. Cô nói: “Theo tôi, việc tạo ra khuôn mặt từ xương sọ nói chung được chia làm hai phần. Phần đầu tiên thuần túy kỹ thuật và phần thứ hai mang tính nghệ thuật. Tôi có thể dạy các học viên về nhiều loại cơ khác nhau phủ trên hộp xương sọ và những phần mô mềm có liên quan. Tuy nhiên, trong quá trình đó, bản năng của người nghệ sĩ đóng vai trò rất quan trọng. Vì đã vẽ hàng nghìn khuôn mặt trong đời, họ tự phát triển một loại kỹ năng rất đặc biệt về cảm nhận. Một cách vô thức, họ "thu thập" được một bộ những nét luôn đi đôi với nhau trên một khuôn mặt. Tôi cho rằng, pháp y, vì thế, là một môn kết hợp cả hai yếu tố khoa học và nghệ thuật. Luôn có sự kết hợp của một người nghệ sĩ tạo hình và một nhà khoa học pháp y trong quá trình điều tra các vụ án. Nhà khoa học có thể là nhà nghiên cứu bệnh học, nha học hoặc nhân chủng học”.

Trong suốt 3 năm liên tục, Taylor làm việc với những bức tượng để xác định nhân dạng của người chết. Chính từ việc làm đó cô đã phát triển được một kỹ thuật mới. Cô nói: “Tôi khá quen với cách tạo ra bộ mặt trên xương sọ theo phương pháp hai chiều. Việc tôi phải làm là kết hợp những chỉ số về độ sâu của cơ bắp trên khuôn mặt với nhiều hình thức phát triển khác nhau của các nét mặt. Trước đây, rất nhiều người đã tìm cách dựng nên một bức ảnh dựa vào xương sọ bằng cách úp một tờ giấy phẳng lên khuôn mặt. Giờ đây, khi đã hiểu phương pháp của Betty, tôi cho rằng phải làm khác đi. Tôi sẽ bắt đầu bằng cách vẽ dựa vào phần nền là xương sọ của hộp sọ. Tôi dùng những dụng cụ đánh dấu bằng cao su giống như trong phương pháp tạo tượng 3 chiều và sau đó chụp ảnh những vị trí đánh dấu ấy. Tôi tạo ra phần trán và gáy của hộp sọ theo đúng cỡ của người thật và lắp chúng vào hộp sọ. Sau đó tôi vẽ lại theo đúng kích thước thật dựa vào bức ảnh chụp hộp sọ”.

Khi phương pháp này chứng tỏ tính đúng đắn của nó, Taylor được mời dự một buổi hội thảo quốc tế của FBI, năm 1990. Sau đó, cứ 6 tháng một lần, cô tới Quantico để dạy các lớp về kỹ thuật của mình. Cô cho rằng hai phương pháp dựng tượng 2 chiều và 3 chiều có tác dụng tương tự nhau nên được áp dụng phổ biến như nhau. Chỉ trong trường hợp hộp sọ tìm được đã hỏng và dễ vỡ thì phương pháp dựng theo 2 chiều mới chứng tỏ có hiệu quả hơn hẳn.

Ngoài việc vẽ và tái tạo, Taylor còn tạo ra hình ảnh trên máy tính với những chương trình phần mềm tạo ra được nét già đi trên khuôn mặt. Theo cô, đó là lĩnh vực mà máy tính phát huy hiệu quả nhất. Tuy vậy, ngay cả với sự chính xác và tinh xảo của máy tính, người tạo hình vẫn phải cần tới sự viện trợ của những môn khoa học bổ trợ như giải phẫu phần mặt hay nhân chủng học.

Taylor đã được mời làm việc trong rất nhiều trường hợp để giúp giải quyết các vụ án khó, trong đó tiêu biểu nhất là vụ của Virgilio Paz Romero. Tên này bị tình nghi giết hại đại sứ Chile tại Mỹ và trợ lý của ông. Taylor chỉ được xem một số ảnh cũ, rất mờ của nghi phạm. Sau khi làm việc với bức ảnh, cô dự tính rằng đến thời điểm chính quyền Mỹ truy lùng tên này, hắn vẫn có dáng người thanh mảnh như khi gây án. Nhiều khả năng hắn còn là người rất năng động. Vì thế, cô quyết định vẽ hắn với một chiếc áo sơ mi đỏ.

Bức ảnh mà cô tạo ra được phát trên TV, và chỉ 3 ngày sau, Paz đã bị bắt. Đúng như linh tính của Taylor, lúc bị bắt hắn đang mặc một chiếc áo đỏ.
Giờ đây, Taylor không còn làm ở sở cảnh sát về pháp y nữa mà đã tập trung vào công ty của riêng mình. Quyển sách tiếp theo của cô có tựa đề "Thấu hiểu khuôn mặt người", trình bày những gì cô học và thu lượm được qua thực tế. Nhiều chuyên gia cho rằng đó là một cuốn kinh điển trong dòng sách pháp y.
[Xin lỗi, chỉ có thành viên mới thấy link. ]

Xuân Tùng dịch